แนวโน้มการบริโภคข้าวโลก

แนวโน้มการบริโภคข้าวโลก

ข้าว ถือเป็นพืชอาหารที่สําคัญของคนไทย คนในเอเชีย และคนทั่วโลกรวมเกือบเจ็ดพันล้านคน จากพื้นที่เก็บเกี่ยวข้าวของโลกในปี 2554 ซึ่งมีประมาณ 1,001.25 ล้านไร่ และได้เพิ่มขึ้นจาก 973.19 ล้านไร่ ในปีการผลิต 2551 ในจํานวนนี้เป็นพื้นที่เก็บเกี่ยวในทวีปเอเชียประมาณร้อยละ 90 โดยมี อินเดียเป็นแหล่งเพาะปลูกข้าวอันดับหนึ่งของโลก (275.0 ล้านไร่) รองลงมาได้แก่จีน มีพื้นที่เก็บเกี่ยว 182.50 ล้านไร่ และอินโดนีเซีย มีพื้นที่เก็บเกี่ยว 74.06 ล้านไร่

พื้นที่เก็บเกี่ยวข้าวทั้งสามประเทศมีรวมกันถึง 531.56 ล้านไร่ หรือร้อยละ 54.62 ของพื้นที่เก็บเกี่ยวข้าวของโลก ทั้งนี้พื้นที่เก็บเกี่ยวข้าวของโลกได้เพิ่มขึ้นอย่างช้าๆ จากปี 2545 โดยเพิ่มจาก 942.54 ล้านไร่เป็น 981.31 ล้านไร่ในปี 2554



หรือเพิ่มขึ้นร้อยละ 4.11 ของช่วงเวลาดังกล่าว (เฉลี่ยร้อยละ 0.41 ต่อปี) สําหรับในช่วงระหว่างปี 2553 และ 2554 พื้นที่เก็บกี่ยวได้เพิ่มขึ้นร้อยละ 2.96 ทั้งนี้เป็นผลจากการหดตัวของพื้รที่เก็บเกี่ยวในปี 2553 อัน เกิดจากภัยแล้งและการระบาดของศัตรูพืชในกลุ่มประเทศผู้เพาะปลูกข้าวที่สําคัญในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในด้านการผลิตข้าวของโลกมีปริมาณผลผลิตในปี 2554 โดยรวม 451.10 ล้านตันข้าวสาร ซึ่งได้เพิ่มขึ้นจาก 399.09 ล้านตันข้าวสารในปี 2545 หรือเพิ่มขึ้นร้อยละ 13.56 ในสองช่วงเวลาดังกล่าว (หรือเฉลี่ยร้อยละ 1.36 ต่อปี)

จะเห็นว่าการเพิ่มขึ้นของผลผลิตข้าวโลกในช่วงทศวรรษที่ผ่านมามีมากกว่าการเพิ่มขึ้นของพื้นที่เก็บเกี่ยว ได้สะท้อนถึงประสิทธิภาพการผลิตของโลกที่มีความก้าวหน้าเพิ่มสูงขึ้นหากเปรียบเทียบปริมาณผลผลิตข้าวในปี 2554 เทียบกับปี 2553 พบว่าผลผลิตข้าวได้เพิ่มขึ้นไปพร้อมๆกับการปรับตัวของพื้นที่เพาะปลูกที่เพิ่มขึ้น ปริมาณผลผลิตข้าวในปี 2554 ได้เพิ่มขึ้นร้อยละ 2.38 จากปี 2553

ข้าว ถือเป็นอาหารหลักของประชากรส่วนใหญ่ในโลกนี้ โดยมากกว่า 90% ที่บริโภคข้าวนั้นอาศัยอยู่ในทวีปเอเซีย ซึ่งถือว่าเป็นประชากรกลุ่มที่ใหญ่ที่สุดในโลกรบมกับประชากรที่หิวโอยอีกกว่า 560 ล้านคน ความสำเร็จจากการปฏิวัติเขียว ในช่วงต้นปี 1960 แสดงให้เห็นถึงความต้องการในการบริโภคข้าวต่อหัวเพิ่มมากขึ้นจากปีละ 85 กิโลกรัม ไปจนเกือบถึง 103 กิโลกรัมในช่วงปี 1990 ในขณะที่ความต้องการในการบริโภคข้าวต่อหัวต่อปี เฉลี่ยทั่วโลกได้เพิ่มขึ้นจากปีละ 50-65 กิโลกรัมเมื่อเทียบกับช่วงเวลาเดียวกัน

อัตราการบริโภคข้าวต่อหัวที่เพิ่มขึ้นรวมกับจำนวนประชากรที่เพิ่มขึ้น ทำให้อัตราการบริโภคทั่วโลกสูงกว่าอัตราในช่วงเวลาเดียวกันจาก 150 ล้านตันเป็น 350 ล้านตันทีเดียว พูดกันง่ายๆ คือ ในแต่ละปีความต้องการบริโภคข้าวเฉลี่ยทั่วโลกมากขึ้นกว่าเดิม 1-2 เท่า

แนวโน้มการบริโภคข้าวโลก

อย่างไรก็ตามตั้งแต่ต้นปี 1990 เศรษฐกิจในประเทศแถบเอเซียเติบโตเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะในจีนและอินเดีย ทำให้เกิดการหยุดชะงักของแนวโน้มการบริโภคข้าว เนื่องจากผู้บริโภคต้องการอาหารที่มีความหลากหลายและมีคุณค่าทางโภชนาการสูงขึ้น โดยหันไปเพิ่มการบริโภคอาหารอื่นมากขึ้น เช่น เนื้อสัตว์ ผลิตภัณฑ์จากนม ผักและผลไม้ ในช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา อัตราการบริโภคข้าวต่อหัวทั่วโลกอยู่ที่ 65 กิโลกรัมและลดลงในช่วงปี 2001 และปี 2004 เนื่องจากเกิดภาวะความแห้งแล้งอย่างหนักในประเทศจีนและอินเดีย ส่งผลให้ปริมาณข้าวในท้องตลาดลดลงไปมากกว่า 35 ล้านตัน แต่ต่อมาก็มีอัตราการบริโภคกลับมาอยู่เท่าเดิมในเวลาไม่กี่ปี

และจากการสำรวจค่าใช้จ่ายต่อครัวเรือนโดย NSSO ของอินเดียก็เป็นหลักฐานยืนยันได้ว่าอัตราการบริโภคข้าวในช่วงหลังจากปี 1990 นั้นมีแนวโน้มที่จะลดลงทั่วทั้งสี่ภาคของประเทศ แต่ในประเทศอื่น เช่น บังกลาเทศ และฟิลิปปินส์ อัตราการบริโภคต่อหัวยังคงเพิ่มสูงขึ้นในกลุ่มของผู้มีรายรับในช่วงต่างๆ ทั้งในเขตเมืองและชนบท ผลการสำรวจจากกลุ่มตัวอย่างทั้งประเทศฟิลิปปินส์และบังกลาเทศ ในระหว่างปี 2000-2010 ยืนยันแนวโน้มเพิ่มขึ้นทั้งสองตัวอย่าง

แม้กระทั่งกลุ่มผู้มีรายได้สูงที่อาศัยอยู่ในเขตเมืองและชนบทก็ยังมีแนวโน้มการบริโภคข้าวเพิ่มขึ้นตามอัตรารายได้ที่เพิ่มขึ้นด้วย ในขณะเดียวกันแนวโน้มอัตราการบริโภคข้าวต่อหัวในประเทศไทย เวียดนาม มาเลเซียนั้นกลับมีแนวโน้มที่ลดลงแตกต่างจากประเทศฟิลิปปินส์และบังกลาเทศ และหากเป็นกลุ่มประเทศที่ตั้งอยู่ทางตอนใต้ของทะเลทรายซาฮาร่าในแอฟริกา SSA แล้ว ดูเหมือนว่าจะมีอัตราการบริโภคเพิ่มสูงขึ้นและมีอัตราการเติบโตเร็วที่สุดคือ เพิ่มขึ้นในแต่ละปีมากกว่าเป็น 2 เท่า โดยในช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมาอัตราการบริโภคในกลุ่มประเทศ SSA นั้นเพิ่มขึ้นมากกว่า 50% ซึ่งคล้ายคลึกกับสหรัฐอเมริกาและกลุ่มสหภาพยุโรป ที่มีอัตราการเติบโตของการบริโภคที่ยังคงเพิ่มมากขึ้นอย่างต่อเ้นื่อง

เนื่องจากประชากรนิยมรับประทานอาหารหลากหลายจากโปรตีนไปจนถึงอาหารที่มีกากใย และอัตราการเพิ่มขึ้นของผู้ย้ายถิ่นฐานชาวเอเซียก็เป็นผลทำให้การบริโภคข้าวเพิ่มสูงขึ้นด้วย หากเรามองไปในอนาคต การเพิ่มขึ้นของรายได้ การขยายตัวของเมือง และการเปลี่ยนแปลงของสภาพสังคมและเศรษฐกิจมีแนวโน้มเป็นตัวแปรมที่จะส่งผลกระทบต่อรูปแบบการบริโภคอาหารของประชากร

โดยปกติแล้ว คนมักจะนิยมบริโภคอาหารที่หลากหลายชนิดนอกเหนือจากข้าว อาทิเช่น เนื้อสัตว์ ผลิตภัณฑ์จากนม ผักและผลไม้ เมื่อมีรายได้สูงขึ้น แต่อัตราความหลากหลายของการบริโภคในประเทศแถบเอเซียมักจะได้รับอิทธิพลมาจากการแทรกแซงของอำนาจรัญ เช่น การแทรกแซงการควบคุมราคาและการให้เงินสนับสนุนการกระจายอาหาร

ประเทศอินเดียเป็นตัวอย่างที่ดีของการที่รัฐบาลได้จัดนำนโยบายในการทำให้เงินสนับสนุนธัญพืช จำพวกข้าวและข้าวสาลี สำหรับ 65 ล้านครัวเรือนที่ยากจน รวมถึงการแจกธัญพืชฟรีให้แก่ครัวเรือนที่ยากจนที่สุด ภายใต้โครงการ Antyodaya Anna Yojana ถึง 20 ล้านครัวเรือน

อ้างอิงจาก ข้าวไทย หน้า 36 ฉบับที่ 34/2556